« وَكانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا » « 1 » جايى ديگر فرموده : « وَتَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ » « 2 » و در جايى ديگر فرموده : « فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا » « 3 » و جايى ديگر چنين تعبير كرده كه « وَسُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً » « 4 » . و آنچه از سياق برمىآيد اين است كه مساله بروز زمين ، مترتب بر به راه انداختن كوه ها است ، يعنى وقتى كوه ها و تلها تكان مىخورند و فرو مىريزند زمين همه جايش بروز و ظهور مىكند ، و ديگر چيزى حائل از ديدن كرانه افق نيست ، و يك ناحيه زمين حائل از ناحيه ديگرش نمىشود . و چه بسا احتمال داده‌اند كه آيه شريفه مىخواهد به مضمون آيه « وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها » « 5 » اشاره كند . و معناى * ( « وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً » ) * اين است كه ما احدى از بشر را ترك نمىكنيم و همه را زنده مىكنيم . « عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ . . . » . سياق ، شهادت مىدهد بر اينكه ضمير جمع در « عرضوا » و همچنين ضمير جمع در آيه قبل به مشركين برمىگردد كه به نفس خود و به اسباب ظاهرى كه مربوط به زندگى ايشان است ركون و اعتماد كردند ، و دل را يك جا به زينت زندگى دنيا دادند ، آن چنان كه دل به امرى دائم و باقى مىبندند ، و همين خود قطع رابطه با پروردگارشان بود ، و همين خود انكار بازگشت به سوى او و بى مبالاتى نسبت به كارهايشان بود ، چه آن كار مايه رضاى خدا باشد يا مايه خشم او . اين وضع و حال ايشان است ما دام كه اساس اين امتحان الهى بر جا است ، و زينت زودگذر دنياى مادى در اختيار آنان است ، و اسباب ظاهرى دور و بر ايشان قرار دارد ، تا آنكه اين دور سپرى شود و اسباب ظاهرى از كار بيفتد و آرزوها بر باد رود ، و خداوند آنچه كه زينت در روى زمين بود و دلهاى مردم روى زمين را مىربود به صورت خاكى خشك در آورد ، آن وقت است كه جز پروردگارشان و خودشان و نامه اعمالشان چيزى برايشان نمىماند ، آن وقت است كه بر پروردگار خود - كه او را پروردگار خود نمىدانستند و بندگيش

--> ( 1 ) كوه ها به صورت تلهايى ريگ در مىآيد . سوره مزمل ، آيه 14 . ( 2 ) كوه ها مانند پشم حلاجى شده مىباشد . سوره قارعه ، آيه 5 . ( 3 ) زمين غبارى افشان مىشود . سوره واقعه ، آيه 6 . ( 4 ) كوه ها را به حركت درآورده به صورت سرابى شكل مىگيرد . سوره نبا ، آيه 20 . ( 5 ) و روشن گشت زمين به نور پروردگارش . سوره زمر ، آيه 69 .